Chiều cao trẻ em trước và sau tuổi dậy thì thay đổi thế nào?

Chiều cao của trẻ không tăng đều với cùng một tốc độ từ nhỏ đến khi trưởng thành. Trước dậy thì, trẻ thường tăng chiều cao tương đối ổn định qua từng năm. Khi bước vào dậy thì, tốc độ tăng trưởng có thể tăng mạnh trong một giai đoạn rồi chậm dần khi quá trình trưởng thành xương hoàn tất.

Đây là lý do cùng một độ tuổi nhưng có trẻ đang tăng chiều cao rất nhanh, trong khi trẻ khác vẫn phát triển khá chậm. Chiều cao trước và sau tuổi dậy thì cũng chịu ảnh hưởng của thời điểm bắt đầu dậy thì, di truyền, dinh dưỡng, sức khỏe và nhiều yếu tố khác.

Chiều cao của trẻ thay đổi như thế nào trước tuổi dậy thì?

Sau khoảng 2 tuổi, tốc độ tăng chiều cao của trẻ có xu hướng ổn định hơn so với giai đoạn sơ sinh. Trong thời thơ ấu, trẻ khỏe mạnh thường tăng khoảng 7,6 cm mỗi năm trong khoảng từ 12 tháng đến 10 tuổi, sau đó tốc độ tăng trưởng giảm dần và đạt mức thấp nhất ngay trước giai đoạn tăng trưởng mạnh của tuổi dậy thì.

Ở lứa tuổi học đường, AAP ghi nhận trẻ thường tăng hơn 2 inch, tương đương khoảng 5 cm, mỗi năm. Tuy nhiên, tốc độ thực tế có thể thay đổi theo từng năm và từng trẻ.

Tăng trưởng trước dậy thì thường diễn ra tương đối đều

Trong giai đoạn này, trẻ vẫn cao lên nhưng tốc độ thường không đột biến như khi bước vào giai đoạn tăng trưởng dậy thì.

Cha mẹ có thể nhận thấy:

• Quần áo và giày dép dần trở nên chật hơn.
• Chiều cao tăng theo từng năm nhưng không quá nhanh.
• Tốc độ tăng trưởng giữa các năm có thể có một số dao động.
• Hai trẻ cùng tuổi có thể có chiều cao rất khác nhau nhưng vẫn đang phát triển bình thường.

Điều quan trọng hơn việc so sánh trẻ với bạn bè là theo dõi tốc độ tăng trưởng của chính trẻ theo thời gian. Biểu đồ tăng trưởng giúp bác sĩ đánh giá trẻ có đang duy trì quỹ đạo phát triển phù hợp hay không.

Dậy thì tạo ra giai đoạn tăng chiều cao nhanh

Khi bước vào dậy thì, cơ thể trải qua nhiều thay đổi dưới tác động của hormone. Một trong những thay đổi dễ nhận thấy nhất là tốc độ tăng chiều cao tăng lên rõ rệt.

Đây được gọi là giai đoạn tăng trưởng chiều cao tuổi dậy thì. Thời điểm xảy ra không giống nhau ở tất cả trẻ và thường bé gái bước vào giai đoạn tăng trưởng này sớm hơn bé trai.

Bé gái thường tăng chiều cao nhanh sớm hơn

Theo Merck Manual, giai đoạn tăng trưởng nhanh ở bé gái thường xảy ra khoảng 9,5–13,5 tuổi, với tốc độ tăng cao nhất thường vào khoảng 11–12,5 tuổi. Trong năm đạt tốc độ tăng trưởng đỉnh, bé gái có thể tăng khoảng 9 cm. Đây chỉ là khoảng tham khảo, không phải mốc bắt buộc cho từng trẻ.

AAP cũng cho biết tốc độ tăng trưởng nhanh ở bé gái trung bình diễn ra khoảng 11,5 tuổi, nhưng thời điểm bắt đầu có thể dao động đáng kể.

Một đặc điểm đáng chú ý là ở bé gái, phần tăng chiều cao đáng kể thường diễn ra trước và quanh thời điểm có kinh nguyệt đầu tiên. Sau khi dậy thì tiến triển, tốc độ tăng trưởng sẽ giảm dần.

Bé trai thường tăng chiều cao nhanh muộn hơn

Ở bé trai, giai đoạn tăng trưởng nhanh thường đến muộn hơn bé gái. Merck Manual ghi nhận tốc độ tăng trưởng mạnh thường xảy ra khoảng 12–16 tuổi, với đỉnh thường vào khoảng 13–14 tuổi; trong năm đạt tốc độ tăng trưởng cao nhất, mức tăng có thể vượt 10 cm.

Vì dậy thì thường đến muộn hơn, bé trai cùng độ tuổi có thể thấp hơn bé gái trong một khoảng thời gian. Sau đó, khi bước vào giai đoạn tăng trưởng mạnh, chiều cao của bé trai có thể tăng nhanh và vượt lên.

Điều gì xảy ra với chiều cao sau dậy thì?

Sau giai đoạn tăng trưởng mạnh, tốc độ tăng chiều cao bắt đầu chậm lại. Khi quá trình trưởng thành xương tiến đến hoàn tất và các đĩa tăng trưởng đóng lại, trẻ không còn khả năng tăng chiều dài xương như trước.

AAP cho biết sau khi quá trình dậy thì hoàn tất, phần lớn thanh thiếu niên chỉ tăng thêm khoảng 1–2 inch, tương đương khoảng 2,5–5 cm. Mức tăng thực tế khác nhau tùy thời điểm dậy thì và quá trình phát triển của từng người.

Vì vậy, không nên hiểu rằng cứ hết một mốc tuổi nhất định là chiều cao lập tức dừng lại. Quá trình này diễn ra dần dần và phụ thuộc vào mức độ trưởng thành của hệ xương.

Vì sao chiều cao sau dậy thì tăng ít hơn?

Sự chậm lại của chiều cao sau dậy thì liên quan đến quá trình trưởng thành của xương và hoạt động của các đĩa tăng trưởng.

Trong giai đoạn trẻ còn phát triển, các đĩa tăng trưởng ở đầu xương là khu vực giúp xương dài ra. Khi xương trưởng thành và các đĩa tăng trưởng đóng lại, chiều dài xương không tiếp tục tăng như trước.

Thời điểm đóng các đĩa tăng trưởng không giống nhau hoàn toàn giữa các cá nhân. Vì vậy, chỉ nhìn vào tuổi theo lịch không thể xác định chính xác một trẻ còn có thể cao thêm bao nhiêu.

Nếu cần đánh giá tiềm năng tăng trưởng còn lại, bác sĩ có thể kết hợp chiều cao hiện tại, tốc độ tăng trưởng, giai đoạn dậy thì và trong một số trường hợp sử dụng đánh giá tuổi xương bằng X-quang bàn tay/cổ tay.

So sánh tốc độ tăng chiều cao trước và sau dậy thì

Có thể hình dung quá trình phát triển chiều cao theo ba giai đoạn chính:

Giai đoạn	Đặc điểm tăng trưởng
Trước dậy thì	Tăng trưởng tương đối ổn định qua từng năm
Trong dậy thì	Tốc độ tăng chiều cao tăng mạnh, xuất hiện giai đoạn tăng trưởng nhanh
Cuối dậy thì và sau dậy thì	Tốc độ tăng trưởng giảm dần, sau đó chiều cao gần như ổn định

Điểm cần lưu ý là các giai đoạn này không bắt đầu và kết thúc ở cùng một độ tuổi cho tất cả trẻ. Thời điểm dậy thì chịu ảnh hưởng đáng kể của di truyền và có sự khác biệt tự nhiên giữa từng trẻ.

Chiều cao trước dậy thì có quyết định chiều cao sau này không?

Chiều cao trước dậy thì là một yếu tố trong quá trình phát triển nhưng không thể dùng riêng nó để dự đoán chính xác chiều cao trưởng thành.

Ví dụ, một trẻ có chiều cao thấp hơn bạn bè trước dậy thì nhưng bước vào dậy thì muộn hơn vẫn có thể tiếp tục tăng trưởng trong thời gian dài hơn. Ngược lại, trẻ dậy thì sớm có thể tăng chiều cao nhanh ở giai đoạn đầu nhưng quá trình trưởng thành xương cũng diễn ra sớm hơn.

Vì vậy, việc đánh giá chiều cao nên dựa vào quá trình tăng trưởng theo thời gian, thay vì chỉ nhìn vào chiều cao tại một thời điểm.

Những yếu tố ảnh hưởng đến chiều cao trong giai đoạn dậy thì

Dậy thì tạo ra cơ hội tăng trưởng mạnh, nhưng mức độ phát triển của mỗi trẻ còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố.

Di truyền

Gen có ảnh hưởng lớn đến chiều cao cuối cùng. Chiều cao của cha mẹ có thể được sử dụng để ước tính một khoảng chiều cao dự kiến cho trẻ, nhưng đây chỉ là phương pháp ước tính và không thể xác định chính xác chiều cao trưởng thành.

Dinh dưỡng

Trẻ cần được cung cấp đủ năng lượng, protein, canxi, vitamin D cùng nhiều vitamin và khoáng chất khác để hỗ trợ quá trình phát triển bình thường. Thay vì tập trung vào một loại thực phẩm hoặc một dưỡng chất duy nhất, cha mẹ nên xây dựng chế độ ăn đa dạng và phù hợp với độ tuổi. Những nội dung liên quan đến dinh dưỡng và phát triển của trẻ có thể được tham khảo thêm trong chuyên mục tin tức tổng hợp của Keovon.

Vận động

Hoạt động thể chất phù hợp giúp trẻ duy trì sức khỏe cơ bắp, xương và thể trạng. Các hoạt động như chạy, nhảy, đi bộ, chơi thể thao hoặc vận động ngoài trời có thể được lựa chọn theo tuổi và khả năng của trẻ. Tuy nhiên, không nên hiểu rằng một bài tập cụ thể có thể làm xương dài ra vượt quá tiềm năng tăng trưởng tự nhiên.

Giấc ngủ

Ngủ đủ và duy trì lịch sinh hoạt ổn định là một phần quan trọng trong chăm sóc sức khỏe của trẻ đang phát triển. Cha mẹ nên quan tâm đến cả thời lượng và chất lượng giấc ngủ thay vì chỉ tập trung vào dinh dưỡng.

Sức khỏe và thời điểm dậy thì

Các bệnh lý mạn tính, thiếu hụt dinh dưỡng hoặc những vấn đề liên quan đến hormone có thể ảnh hưởng đến tốc độ tăng trưởng. Thời điểm bắt đầu và tiến triển của dậy thì cũng có vai trò quan trọng đối với quỹ đạo chiều cao.

Có nên cố gắng “tăng chiều cao thật nhanh” trước dậy thì?

Không nên xem tốc độ tăng chiều cao càng nhanh càng tốt. Mục tiêu phù hợp là đảm bảo trẻ tăng trưởng ổn định và có điều kiện phát triển khỏe mạnh. Một trẻ tăng chiều cao chậm hơn bạn bè chưa chắc có vấn đề, đặc biệt nếu trẻ vẫn duy trì quỹ đạo tăng trưởng phù hợp và có thời điểm dậy thì khác biệt.

Ngược lại, tốc độ tăng chiều cao tăng đột ngột kèm theo các dấu hiệu dậy thì quá sớm cũng nên được chú ý. Dậy thì sớm có thể khiến trẻ tăng chiều cao nhanh ban đầu nhưng quá trình trưởng thành xương diễn ra sớm, từ đó ảnh hưởng đến chiều cao trưởng thành nếu không được đánh giá và xử lý phù hợp.

Khi nào cha mẹ nên đưa trẻ đi kiểm tra?

Không phải mọi khác biệt về chiều cao hoặc thời điểm dậy thì đều là bất thường. Trẻ có thể bắt đầu dậy thì sớm hoặc muộn hơn bạn bè mà vẫn nằm trong phạm vi phát triển bình thường.

Tuy nhiên, cha mẹ nên trao đổi với bác sĩ nếu:

• Trẻ tăng chiều cao chậm rõ rệt hoặc tốc độ tăng trưởng thay đổi bất thường.
• Chiều cao của trẻ liên tục lệch khỏi quỹ đạo tăng trưởng trước đây.
• Trẻ xuất hiện dấu hiệu dậy thì rất sớm.
• Trẻ không có dấu hiệu dậy thì ở độ tuổi mà bác sĩ khuyến nghị cần đánh giá.
• Có thêm các triệu chứng sức khỏe hoặc vấn đề dinh dưỡng đi kèm.

AAP thường sử dụng mốc trước 8 tuổi ở bé gái và trước 9 tuổi ở bé trai để nhận diện tình trạng dậy thì sớm cần được đánh giá, nhưng việc chẩn đoán phải dựa trên toàn bộ biểu hiện lâm sàng chứ không chỉ một dấu hiệu đơn lẻ.

Theo dõi chiều cao thế nào để biết trẻ đang phát triển tốt?

Thay vì đo chiều cao liên tục và so sánh với bạn bè, cha mẹ nên đo định kỳ và ghi lại kết quả.

Có thể theo dõi:

1. Chiều cao hiện tại của trẻ.
2. Mức tăng chiều cao sau mỗi khoảng thời gian.
3. Vị trí của trẻ trên biểu đồ tăng trưởng.
4. Thay đổi về cân nặng và thể trạng.
5. Các dấu hiệu cho thấy trẻ đang bước vào dậy thì.

Điều bác sĩ quan tâm không chỉ là “trẻ cao bao nhiêu” mà còn là trẻ đang tăng bao nhiêu mỗi năm và đường tăng trưởng có ổn định hay không. AAP nhấn mạnh rằng việc theo dõi nhiều lần theo thời gian có giá trị hơn một phép đo chiều cao đơn lẻ.

Kết luận

Chiều cao của trẻ thường tăng tương đối ổn định trước dậy thì, tăng nhanh trong giai đoạn dậy thì rồi chậm dần khi quá trình trưởng thành xương hoàn tất. Bé gái thường bước vào giai đoạn tăng trưởng nhanh sớm hơn bé trai, nhưng thời điểm và tốc độ tăng trưởng có sự khác biệt đáng kể giữa từng trẻ.

Vì vậy, cha mẹ không nên chỉ dựa vào tuổi để xác định trẻ còn có thể cao thêm bao nhiêu. Theo dõi tốc độ tăng trưởng, kết hợp dinh dưỡng đầy đủ, vận động, giấc ngủ và chăm sóc sức khỏe phù hợp sẽ giúp tạo điều kiện tốt cho quá trình phát triển. Khi tốc độ tăng trưởng hoặc thời điểm dậy thì có dấu hiệu bất thường, nên cho trẻ được bác sĩ đánh giá sớm.

Keovon là nguồn tham khảo thêm để cha mẹ tìm hiểu các nội dung về dinh dưỡng và phát triển thể chất của trẻ.