Dậy thì ảnh hưởng đến chiều cao của trẻ như thế nào?

Dậy thì là giai đoạn cơ thể thay đổi nhanh cả về thể chất lẫn sinh lý. Đây cũng là một trong những thời kỳ trẻ tăng chiều cao mạnh nhất. Tuy nhiên, dậy thì không đơn giản là “càng sớm càng cao” hay “dậy thì xong là hết cao ngay”. Dậy thì ảnh hưởng chiều cao chủ yếu thông qua sự thay đổi tốc độ tăng trưởng và quá trình trưởng thành của xương.

Trong giai đoạn này, trẻ có thể cao lên nhanh trong một khoảng thời gian rồi tốc độ tăng trưởng dần chậm lại khi quá trình trưởng thành xương tiến triển. Thời điểm bắt đầu và diễn biến dậy thì cũng khác nhau đáng kể giữa từng trẻ.

Dậy thì tạo ra giai đoạn tăng chiều cao nhanh

Trước dậy thì, trẻ vẫn tăng chiều cao đều nhưng tốc độ thường chậm hơn so với giai đoạn tăng trưởng mạnh ở tuổi dậy thì. Khi bước vào dậy thì, sự thay đổi của các hormone sinh dục cùng với hệ thống hormone tăng trưởng thúc đẩy quá trình phát triển cơ thể. Trẻ bắt đầu xuất hiện một giai đoạn tăng trưởng nhanh, thường được gọi là bứt phá tăng trưởng tuổi dậy thì.

Theo dữ liệu được Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ tổng hợp, tốc độ tăng trưởng chiều cao tăng rõ trong những năm dậy thì. Bé gái thường bước vào giai đoạn tăng trưởng nhanh sớm hơn bé trai khoảng hai năm, dù thời điểm cụ thể có thể khác nhau ở từng trẻ.

Điều này lý giải tại sao trong cùng một lớp học, có thời điểm bé gái có thể cao hơn đáng kể so với bé trai cùng tuổi. Sau đó, khi bé trai bước vào giai đoạn tăng trưởng của mình, khoảng cách chiều cao có thể thay đổi.

Mỗi trẻ có thời điểm tăng trưởng mạnh khác nhau

Không phải tất cả trẻ đều bắt đầu dậy thì ở cùng một độ tuổi. Thời điểm bắt đầu và tốc độ tiến triển của dậy thì có sự khác biệt tự nhiên giữa các cá nhân. Một trẻ có thể bước vào giai đoạn tăng trưởng nhanh sớm hơn bạn bè, trong khi trẻ khác phát triển muộn hơn nhưng vẫn nằm trong phạm vi bình thường. Vì vậy, việc so sánh chiều cao của hai trẻ cùng tuổi nhưng khác giai đoạn dậy thì có thể dẫn đến nhận định sai về tiềm năng chiều cao.

Di truyền cũng đóng vai trò lớn trong cả chiều cao cuối cùng và kiểu tăng trưởng của trẻ. Khi đánh giá một trẻ đang phát triển nhanh hay chậm, bác sĩ thường xem xét cả chiều cao của bố mẹ, biểu đồ tăng trưởng và lịch sử dậy thì của gia đình.

Tuổi xương giúp đánh giá trẻ còn khả năng tăng trưởng hay không

Tuổi theo giấy khai sinh không phải lúc nào cũng phản ánh chính xác mức độ trưởng thành của hệ xương. Trong một số trường hợp cần đánh giá chiều cao, bác sĩ có thể chỉ định chụp X-quang bàn tay và cổ tay để xác định tuổi xương. Kết quả này giúp xem xương đang trưởng thành sớm, đúng tuổi hay chậm hơn tuổi thực, từ đó cung cấp thêm thông tin về khả năng tăng trưởng còn lại.

Chẳng hạn, hai trẻ cùng 12 tuổi có thể có mức độ trưởng thành xương khác nhau. Một trẻ đang ở giai đoạn đầu dậy thì có thể còn nhiều thời gian tăng trưởng, trong khi trẻ đã tiến xa hơn trong quá trình trưởng thành xương có thể còn ít thời gian hơn.

Tuổi xương không phải công cụ để dự đoán chiều cao trưởng thành một cách tuyệt đối, nhưng là một dữ liệu hữu ích khi được bác sĩ kết hợp với biểu đồ tăng trưởng và các thông tin khác.

Dinh dưỡng và vận động trong tuổi dậy thì

Dậy thì tạo ra điều kiện sinh học để trẻ tăng trưởng nhanh, nhưng cơ thể vẫn cần đủ năng lượng và dưỡng chất để đáp ứng nhu cầu phát triển.

Chế độ ăn nên đa dạng, cung cấp đủ năng lượng, protein, vitamin và khoáng chất từ nhiều nhóm thực phẩm. Khi tốc độ tăng trưởng tăng lên, nhu cầu dinh dưỡng của trẻ cũng thay đổi.

Bên cạnh dinh dưỡng, vận động thường xuyên cũng có vai trò đối với sức khỏe xương và thể chất. Tuy nhiên, không nên hiểu rằng tập luyện càng nặng thì trẻ càng cao. Hoạt động thể chất phù hợp giúp hỗ trợ sức khỏe tổng thể và hệ xương, nhưng không có bằng chứng cho thấy tập luyện cực kỳ nặng có thể khiến trẻ tăng chiều cao vượt quá tiềm năng sinh học.

Trong thực tế, điều đáng quan tâm hơn là duy trì chế độ ăn cân đối, vận động phù hợp và giấc ngủ đầy đủ thay vì tìm một bài tập hoặc sản phẩm có thể “kéo dài xương”.

Khi nào dậy thì có thể ảnh hưởng bất thường đến chiều cao?

Không phải mọi khác biệt về thời điểm dậy thì đều là bệnh lý. Tuy nhiên, một số tình huống cần được bác sĩ đánh giá.

Cha mẹ nên lưu ý khi:

• Trẻ xuất hiện dấu hiệu dậy thì sớm bất thường.
• Tốc độ tăng chiều cao tăng quá nhanh hoặc thay đổi rõ rệt trong thời gian ngắn.
• Trẻ có dấu hiệu dậy thì nhưng chiều cao lại tăng chậm.
• Trẻ thấp rõ rệt và tốc độ tăng trưởng ngày càng giảm.
• Trẻ có biểu hiện dậy thì muộn hơn đáng kể so với lứa tuổi.
• Chiều cao của trẻ liên tục tụt xuống các đường tăng trưởng thấp hơn trên biểu đồ.
• Có các triệu chứng sức khỏe khác đi kèm với tình trạng tăng trưởng bất thường.

Trong những trường hợp này, bác sĩ có thể xem xét biểu đồ tăng trưởng, khám các dấu hiệu dậy thì và chỉ định thêm xét nghiệm hormone hoặc đánh giá tuổi xương nếu cần.

Có thể làm gì để hỗ trợ chiều cao trong tuổi dậy thì?

Không thể thay đổi hoàn toàn yếu tố di truyền hay tự quyết định thời điểm dậy thì. Điều cha mẹ có thể làm là tạo điều kiện để trẻ phát huy tốt tiềm năng tăng trưởng vốn có.

Duy trì chế độ ăn đa dạng

Bữa ăn nên có đủ các nhóm thực phẩm, ưu tiên thực phẩm giàu dinh dưỡng thay vì chỉ tăng lượng thức ăn. Không nên tập trung quá mức vào một loại thực phẩm hoặc một dưỡng chất với kỳ vọng làm trẻ cao nhanh.

Duy trì vận động phù hợp

Khuyến khích trẻ vận động thường xuyên theo độ tuổi và sở thích. Hoạt động thể chất giúp duy trì sức khỏe xương, cơ bắp và thể trạng, nhưng không cần theo đuổi các chương trình luyện tập quá sức để “kích chiều cao”.

Đảm bảo giấc ngủ và sinh hoạt ổn định

Tuổi dậy thì đi kèm nhiều thay đổi về học tập, hoạt động xã hội và thói quen sinh hoạt. Cha mẹ nên giúp trẻ duy trì giờ ngủ tương đối ổn định và hạn chế thức quá khuya kéo dài.

Theo dõi chiều cao thay vì chỉ nhìn cân nặng

Chiều cao nên được đo đúng cách và ghi nhận theo thời gian. Có thể đối chiếu số đo với biểu đồ tăng trưởng theo tuổi và giới tính của trẻ. WHO cung cấp biểu đồ chiều cao theo tuổi cho trẻ 5–19 tuổi để tham khảo việc theo dõi tăng trưởng.

Dậy thì kết thúc thì trẻ còn cao thêm không?

Tốc độ tăng trưởng thường giảm đáng kể khi quá trình dậy thì tiến đến hoàn tất. Khi các đầu xương đã trưởng thành và đóng lại, xương dài không còn tiếp tục tăng chiều dài như trước. Vì vậy, phần lớn chiều cao cuối cùng được hình thành trong quá trình tăng trưởng trước và trong tuổi dậy thì.

Tuy nhiên, không có một mốc tuổi duy nhất áp dụng cho tất cả trẻ. Thời điểm kết thúc tăng trưởng phụ thuộc vào giới tính, di truyền và thời điểm bắt đầu cũng như diễn biến dậy thì.

Đây cũng là lý do việc đánh giá chiều cao cần được thực hiện xuyên suốt quá trình phát triển, thay vì chờ đến cuối tuổi dậy thì mới bắt đầu quan tâm. Nếu cha mẹ nhận thấy trẻ dậy thì sớm, dậy thì muộn, tăng trưởng quá nhanh, quá chậm hoặc có sự thay đổi rõ rệt trên biểu đồ chiều cao, nên trao đổi với bác sĩ nhi khoa hoặc bác sĩ nội tiết nhi. Việc đánh giá sớm có thể giúp xác định liệu đây chỉ là biến thiên phát triển bình thường hay cần tìm nguyên nhân cụ thể.

Với những gia đình đang quan tâm đến dinh dưỡng và chăm sóc trẻ trong giai đoạn phát triển nhanh, có thể tham khảo thêm các thông tin chuyên môn từ Keovon, đồng thời ưu tiên đánh giá tăng trưởng định kỳ thay vì chỉ dựa vào các sản phẩm hỗ trợ chiều cao.

Kết luận

Dậy thì ảnh hưởng chiều cao chủ yếu thông qua việc tạo ra giai đoạn tăng trưởng nhanh và thúc đẩy quá trình trưởng thành của xương. Trẻ dậy thì sớm có thể cao nhanh hơn trong giai đoạn đầu nhưng cũng có thể trưởng thành xương sớm hơn; trong khi trẻ dậy thì muộn có thể thấp hơn bạn bè trong một thời gian nhưng vẫn còn khả năng tăng trưởng sau đó. Vì vậy, không nên đánh giá tiềm năng chiều cao chỉ dựa trên chiều cao hiện tại hoặc so sánh trẻ với bạn bè cùng tuổi. Theo dõi tốc độ tăng trưởng, biểu đồ chiều cao, thời điểm dậy thì và trong trường hợp cần thiết là tuổi xương sẽ cho bức tranh đầy đủ hơn.

Cha mẹ có thể tìm hiểu thêm các vấn đề liên quan đến chiều cao, dậy thì và tăng trưởng tại chuyên mục Hỏi đáp tư vấn để có thêm thông tin trước khi trao đổi trực tiếp với nhân viên y tế.